Hoe historische luchtfoto’s en hoogtegegevens het verleden van Urk zichtbaar maken
Wat vertelt het landschap van vandaag over het verleden? En hoe gebruik je die kennis bij het maken van plannen voor de toekomst? Urk laat zien wat je ontdekt als je historische luchtfoto’s, actuele beelden en hoogtegegevens combineert. Met remote sensing, het op afstand verzamelen en analyseren van gegevens over de aarde, worden oude eilandgrenzen, verdwenen scheepshellingen en andere historische sporen opnieuw zichtbaar. Harald laat in deze zesde aflevering zien hoe je met deze data het landschap beter begrijpt en hoe een Digital Twin helpt om cultuurhistorie mee te nemen in toekomstige gebiedsontwikkeling.
Van eiland in de Zuiderzee naar dorp in de Noordoostpolder
Wie vandaag een luchtfoto van Urk bekijkt, ziet een dorp dat volledig is opgenomen in de Noordoostpolder. Woonwijken, wegen, bedrijventerreinen en landbouwgrond sluiten op elkaar aan. Van het voormalige eiland lijkt weinig over. Toch is het oude Urk nog altijd herkenbaar. Niet alleen in de historische dorpskern en de haven, maar ook in de hoogteverschillen en structuren van het landschap. Door historische luchtfoto’s, actuele beelden en hoogtegegevens te combineren ontdekken we waar het eiland ooit lag, welke sporen nog aanwezig zijn en wordt de geschiedenis weer zichtbaar.
We beginnen met een historische luchtfoto uit de periode 1935-1939. Urk ligt dan nog als eiland in de Zuiderzee. De bebouwing concentreert zich aan de westzijde, terwijl een groot deel van het eiland uit open terrein bestaat. De wegen, haven en structuur van het oude dorp zijn vanuit de lucht goed zichtbaar.
Vergelijken we deze foto met een actuele luchtfoto, dan zien we hoeveel Urk is veranderd. Het dorp is ver buiten de oorspronkelijke eilandgrenzen gegroeid. Toch blijft de vorm van het voormalige eiland herkenbaar.
Historische en actuele luchtfoto’s geografisch combineren
De echte meerwaarde ontstaat wanneer we de historische en actuele beelden geografisch met elkaar verbinden. Met orthorectificatie* corrigeren we de historische luchtfoto voor vertekeningen en plaatsen we deze op de juiste geografische positie over de actuele luchtfoto. Zo krijgt het oude eiland letterlijk weer een plek in het landschap van nu.
Je ziet welke delen van Urk vroeger al bestonden, waar de oorspronkelijke bebouwing stond en waar het eiland eindigde. De historische luchtfoto is daarmee niet langer alleen een afbeelding uit het verleden, maar een geografische informatielaag waarmee je het verleden direct met het heden kunt vergelijken. En dat levert nieuwe inzichten op. Want de geschiedenis van Urk is niet alleen zichtbaar op oude foto’s. Ook de hoogte van het huidige landschap vertelt hetzelfde verhaal.
Hoogtedata onthult de contouren van het oude eiland
Met het Actueel Hoogtebestand Nederland (AHN) voegen we een andere informatiebron toe. Het AHN bevat gedetailleerde hoogtegegevens van het Nederlandse landschap.
Op de hoogtekaart zien we duidelijk dat het voormalige eiland hoger ligt dan de omliggende polder. Hoewel Urk tegenwoordig deel uitmaakt van het vasteland, is het oorspronkelijke reliëf nog aanwezig.
Wanneer we de historische luchtfoto transparant over de huidige reliëf leggen, wordt het verband nog duidelijker. De contouren van het oude eiland Urk komen overeen met de verhoging die je nu op de hoogtekaart ziet.
Twee verschillende databronnen uit verschillende perioden bevestigen daarmee hetzelfde beeld. Dat is misschien wel een van de mooiste dingen aan geo-informatie:
- De historische luchtfoto laat zien hoe Urk er vroeger uitzag.
- De actuele luchtfoto toont hoe het dorp zich heeft ontwikkeld.
- En een hoogtebestand laat zien welke fysieke sporen van het verleden nog aanwezig zijn.
Als je deze informatie samenvoegt, wordt data meer dan alleen pixels, lijnen of hoogtes. Het wordt een manier om het landschap te begrijpen.
Oude scheepshellingen zichtbaar maken met remote sensing
We zoomen verder in op de scheepswerven van Urk. Scheepshellingen speelden een belangrijke rol in de maritieme geschiedenis van het dorp. Via deze hellingen werden schepen vanuit het water op het land getrokken voor onderhoud en reparatie.
Op de historische luchtfoto herkennen we twee scheepshellingen. Vergelijken we deze locaties met de huidige hoogtegegevens, dan zien we dat beide plekken zich heel anders hebben ontwikkeld.
De linker werf bestaat niet meer. Op de hoogtekaart zien we op deze plek vooral een vlak terrein. Bij de rechter scheepshelling zien we iets heel anders. De helling is nog herkenbaar en er zijn zelfs twee duidelijke scheepssilhouetten zichtbaar. De data laat dus duidelijk zien dat deze werf nog steeds wordt gebruikt.
De actuele luchtfoto bevestigt wat we al in de hoogtegegevens zagen. De rechter werf bestaat nog en wordt gebruikt, terwijl de linker scheepshelling uit het landschap is verdwenen. Dit voorbeeld laat zien hoe je met remote sensing niet alleen grote landschappelijke veranderingen onderzoekt, maar ook lokale historische structuren herkent en hun ontwikkeling volgt.
Een verdwenen scheepshelling, een naam die blijft
Maar verdwenen betekent niet automatisch dat ook het verhaal verdwenen is. We zoomen verder in op de plaats waar vroeger de linker scheepshelling lag en kijken naar de locatie van de verdwenen linker scheepshelling.
Waar vroeger schepen uit het water werden getrokken, ligt nu een parkeerterrein. Direct daarnaast staat restaurant De Boet. Die naam vormt een mooie link tussen het Urk van nu en het maritieme verleden. Op Urk verwijst een ‘boet’ naar een schuur, loods of oud vissersgebouwtje. De oude scheepshelling is weg en het gebied heeft een andere functie gekregen, maar in de naam blijft een stukje van de geschiedenis bestaan.
Dat maakt deze locatie interessant vanuit cultuurhistorisch perspectief. Historische betekenis zit niet alleen in bewaarde monumenten. Soms vind je het verleden in een gebouw, in het landschap, in hoogteverschillen of in oude beelden. En soms zit het gewoon in een naam.
Van losse databronnen naar één Digital Twin
Tot nu toe hebben we historische luchtfoto’s, actuele beelden en hoogtegegevens met elkaar vergeleken. Maar wat als we al deze informatie samenbrengen in één digitale omgeving? Dat is waar een Digital Twin meerwaarde biedt. Een Digital Twin is een digitale weergave van de fysieke leefomgeving waarin je verschillende soorten geografische informatie samenbrengt, visualiseert, deelt en analyseert. Denk aan terreinmodellen, puntenwolken, 3D-modellen, luchtfoto’s en traditionele 2D-kaarten. In plaats van afzonderlijke kaarten en databestanden te raadplegen, werk je vanuit één samenhangend beeld van een gebied. Voor Urk betekent dat dat je niet langer afzonderlijk naar een historische luchtfoto, een hoogtekaart en een actuele luchtfoto hoeft te kijken. Je kunt deze verschillende informatielagen samenvoegen tot één digitaal beeld van de omgeving. Dat is voor mij een grote meerwaarde.
Een Digital Twin laat niet alleen zien hoe Urk er nu uitziet, maar ook hoe het landschap zich door de jaren heen heeft ontwikkeld. De meerwaarde zit niet alleen in de visualisatie. Door gegevens in hun geografische context te combineren, ontstaan verbanden die bij het bekijken van afzonderlijke databronnen minder snel opvallen. En juist dat maakt deze aanpak relevant voor toekomstige gebiedsontwikkeling.
Cultuurhistorie meenemen in gebiedsontwikkeling
Bij gebiedsontwikkeling komen veel belangen en informatiebronnen samen. Gemeenten maken keuzes over woningbouw, infrastructuur, openbare ruimte en de inrichting van het landschap. Daarbij speelt ook de cultuurhistorische waarde van een gebied een rol. Een Digital Twin helpt om die verschillende perspectieven samen te brengen. Naast de actuele situatie en toekomstige plannen krijgt ook historische informatie een plek.
Neem een gebied op Urk dat opnieuw wordt ingericht. In plaats van historische luchtfoto’s alleen als archiefmateriaal te raadplegen, voegen we ze toe als geografische informatielaag aan de digitale omgeving waarin we ook de nieuwe plannen bekijken. Zo worden de oude eilandgrens, vroegere bebouwing, havenstructuren en verdwenen scheepshellingen onderdeel van de informatie waarop we onze keuzes baseren. Bij het beoordelen van een nieuw ontwerp kijken we dan niet alleen naar de vraag wat we op een locatie willen realiseren, maar ook naar de geschiedenis van die plek.
- Wat stond of lag hier vroeger?
- Welke historische structuren zijn nog aanwezig?
- Welke cultuurhistorische betekenis heeft deze locatie?
- Hoe nemen we die betekenis mee in het nieuwe ontwerp?
Dat betekent niet dat iedere historische structuur behouden of teruggebracht moet worden. Het betekent wel dat deze informatie beschikbaar is op het moment dat we keuzes maken over de toekomst van een gebied. Zo helpt een Digital Twin om cultuurhistorie niet pas achteraf te bekijken, maar vanaf het begin onderdeel te maken van gebiedsontwikkeling en stedelijke vernieuwing.
Geo-data als digitaal geheugen van onze leefomgeving
De ontwikkeling van Urk laat zien hoeveel informatie er in ons landschap verborgen ligt. Een eiland dat al tientallen jaren geen eiland meer is, maar waarvan de contouren nog steeds zichtbaar zijn. Een verdwenen scheepshelling die we met historische luchtfoto’s terugvinden. Een bestaande werf die herkenbaar blijft in actuele hoogtegegevens. En een naam als De Boet die verwijst naar het maritieme verleden. Met remote sensing en geo-data brengen we deze verhalen opnieuw in beeld. Dit is voor mij waar al deze data samen zijn kracht laat zien.
- Met historische luchtfoto’s kunnen we terugkijken.
- Met actuele beelddata zien we wat er veranderd is.
- Met hoogtegegevens ontdekken we sporen die in het huidige landschap zijn achtergebleven.
- En met een Digital Twin kunnen we die verschillende informatiebronnen bij elkaar brengen en gebruiken om na te denken over de toekomst.
Technisch gezien draait het om het combineren van databronnen. Maar uiteindelijk gaat het om iets veel menselijkers: begrijpen waar we vandaan komen voordat we bepalen waar we naartoe gaan. In een eerder artikel heb ik eens een citaat van Helmut Kohl gebruikt:
Als je het verleden niet kent, kun je het heden niet begrijpen en de toekomst niet vormgeven.
— Helmut Kohl, bondskanselier Duitsland
Ik vind Urk daar een prachtig voorbeeld van. Door historische en actuele data te combineren, ontstaat een digitaal geheugen van het landschap. Een geheugen dat niet alleen waardevol is om terug te kijken, maar ook om vooruit te denken.
Daar ligt ook de kracht van de expertise van IMAGEM: geografische data, remote sensing en Digital Twins verbinden aan concrete vraagstukken in de fysieke leefomgeving. Zodat organisaties niet alleen beter zien wat er is en wat er was, maar die kennis ook benutten bij het vormgeven van de leefomgeving van morgen.
*Orthorectificatie
Een oude luchtfoto is vaak een beetje scheef, alsof je schuin naar beneden kijkt. Bij orthorectificeren maken we de foto weer recht en passend. We gebruiken herkenbare punten, zoals wegen, kerken en gebouwen. Daardoor komen deze plekken precies op dezelfde plek als op de huidige kaart. Zo kun je goed vergelijken hoe een gebied er vroeger en nu uitziet.
Meer informatie
Harald is Business Consultant bij IMAGEM. Hij schakelt tussen business, commercie en de techniek en is inhoudelijk bezig met de klant. Hij werkt samen met de ontwikkelaar aan oplossingen voor de openbare orde en veiligheidsmarkt, onderwijsinstellingen of voor digital twins.
Wil je meer weten over dit onderwerp? Stuur Harald een e-mail of stuur een berichtje via ons contactformulier.
Harald Görtz
Business Consultant
