Waarom digitalisering en landelijke samenwerking noodzakelijk zijn om de woningbouw te versnellen en de toenemende werkdruk bij gemeenten aan te pakken
De woningnood is urgent. De technologie om gebiedsontwikkeling te versnellen bestaat. Samen met de Gemeente Apeldoorn hebben we de eerste resultaten laten zien. Toch blijven we vooral praten, organiseren en onderzoeken. Wanneer gaan we nu écht digitaliseren? Nederland heeft geen gebrek aan ambities. We hebben een gebrek aan daadwerkelijke verandering. En juist daar wringt het. De druk op gemeenten neemt toe, gebiedsontwikkelingsprocessen duren jaren en de roep om versnelling klinkt luider dan ooit. Althans, dat wordt ons verteld. Want als de urgentie werkelijk zo groot is, waarom blijven we dan vasthouden aan dezelfde processen? Waarom organiseren we steeds nieuwe overleggen, taskforces, samenwerkingsverbanden en beleidsagenda’s, terwijl de fundamentele manier waarop we werken nauwelijks verandert? We spreken voortdurend over versnelling. Maar voelen we de urgentie eigenlijk wel?
Vijf nieuwe woningbouwlocaties. Mooi! Maar wat versnellen we nu eigenlijk?
Op 9 november publiceerde de Rijksoverheid het nieuwsbericht: ‘Minister benoemt 5 nieuwe locaties voor versneld bouwen 25.000 huizen’. Fantastisch nieuws natuurlijk. Nederland heeft deze woningen hard nodig. En het is goed dat de overheid verantwoordelijkheid neemt en concrete locaties aanwijst waar woningbouw sneller van de grond moet komen.
Maar ik mis iets fundamenteels. Het aanwijzen van locaties is nog niet hetzelfde als het structureel versnellen van het gebiedsontwikkelingsproces. Want hoe beoordelen gemeenten nieuwe initiatieven? Hoe toetsen ze of plannen haalbaar, wenselijk en uitvoerbaar zijn? Hoe brengen ze ruimtelijke beperkingen, beleidsdoelstellingen en belangen sneller bij elkaar? En hoe voorkomen ze dat verschillende afdelingen, adviseurs en overheden steeds opnieuw dezelfde analyses uitvoeren?
En misschien wel de belangrijkste vraag: hoe zit het met de rest van Nederland? De vijf nieuwe locaties maken deel uit van inmiddels 31 nationaal grootschalige woningbouwlocaties. Maar ook daarbuiten liggen duizenden kleinere en grotere initiatieven die gemeenten moeten beoordelen. Als we werkelijk willen versnellen, is alleen het aanwijzen van nieuwe locaties niet genoeg. We moeten de manier waarop Nederland gebiedsontwikkeling organiseert fundamenteel veranderen.
Smart City Expo World Congres in Barcelona: veel ambitie, maar waar blijft de uitvoering?
Afgelopen week was IMAGEM aanwezig tijdens het Smart City Expo World Congres in Barcelona. Een indrukwekkend internationaal congres waar technologie, digitalisering en innovatieve oplossingen voor de steden van morgen centraal staan. Maar eerlijk gezegd kwamen wij niet uitsluitend voor de nieuwste technologieën of indrukwekkende presentaties. Wij kwamen vooral voor de mensen. Voor de samenwerking binnen het DMI-ecosysteem. Voor de gesprekken met gemeenten, overheden, ondernemers en andere private partijen die gezamenlijk willen werken aan toekomstbestendige gebiedsontwikkeling. Die gesprekken zijn voor ons ontzettend waardevol. Ze bevestigen dat we dezelfde uitdagingen herkennen, dat er een gezamenlijke ambitie bestaat en dat de visie, technologie en aanpak van IMAGEM daadwerkelijk kunnen bijdragen aan de versnelling van gebiedsontwikkelingsprocessen.
Maar die gesprekken maken ook iets anders duidelijk. We weten steeds beter wat er nodig is. We beschikken over de technologie. En toch worstelen we met de stap van innovatie naar daadwerkelijke implementatie. Dat was precies de aanleiding voor onze bijdrage op maandag 2 november aan het minicongres ‘The Implementation Gap: A Forum for Action’. Een toepasselijke titel. Want de juist kloof tussen wat technologisch mogelijk is en wat organisaties daadwerkelijk implementeren, is precies waar de uitdaging ligt. Tijdens onze presentatie pleitten we daarom nadrukkelijk voor landelijke opschaling van digitale oplossingen voor gebiedsontwikkeling. Niet nóg een losstaande pilot. Niet nóg een gemeentelijke innovatie die na een succesvolle demonstratie blijft hangen. Maar een gezamenlijke aanpak waarmee heel Nederland kan profiteert van dezelfde technologische vooruitgang.
Gebiedsontwikkeling in Apeldoorn: van zes maanden naar een half uur
Samen met de gemeente Apeldoorn heeft IMAGEM laten zien wat echte digitalisering kan betekenen. We hebben een belangrijk onderdeel van de initiatiefase binnen gebiedsontwikkeling gedigitaliseerd. Daarbij hebben we het gemeentelijke afwegingskader gecombineerd met automatische controles op de technische maakbaarheid van een initiatief. Tegelijkertijd zijn doelstellingen uit beleidsdocumenten, visies en strategieën vertaald naar ruimtelijk toepasbare kennis. Hierdoor toetsen we initiatieven niet alleen aan technische randvoorwaarden, maar ook aan de beleidsmatige ambities en concrete doelstellingen van een gemeente.
Past een initiatief binnen de doelstellingen voor wonen, mobiliteit, energie, klimaat en leefomgeving? Welke beperkingen zijn aanwezig? Waar ontstaan conflicten? En welke mogelijkheden zijn er om een initiatief wél haalbaar te maken?
Het resultaat? Binnen een half uur een onderbouwd eerste inzicht in de haalbaarheid van een initiatief. In de traditionele werkwijze duurt het soms zes maanden tot een jaar voordat een vergelijkbaar integraal beeld ontstaat. Natuurlijk vervangt zo’n eerste beoordeling niet alle formele procedures, onderzoeken of bestuurlijke besluitvorming. Maar je ziet wel veel eerder waar een initiatief kansrijk is, waar risico’s zitten en welke aanpassingen nodig zijn. Minder dubbel werk. Minder onnodige onderzoekskosten. Minder afstemmingsrondes. En vooral: veel sneller duidelijkheid voor gemeenten, initiatiefnemers, ondernemers en inwoners. Dat is geen toekomstmuziek. Dat is wat moderne technologie vandaag al mogelijk maakt!
De technologie is niet langer de grootste uitdaging, wel hoe we haar gezamenlijk inzetten
De echte versnelling zit niet in één gemeente. Die zit in meervoudig gebruik. De gemeente Apeldoorn, DMI en IMAGEM willen deze ontwikkeling graag verder brengen. Niet alleen voor Apeldoorn, maar juist zodat andere gemeenten kunnen profiteren van dezelfde aanpak. En daar begint het te wringen. Want het ontwikkelen, operationaliseren en opschalen van een dergelijke oplossing vraagt om investeringen. In technologie, kennis, beheer, integraties en de vertaling van wet- en regelgeving naar digitaal toepasbare processen. Die verantwoordelijkheid kan en mag je niet volledig bij één gemeente neerleggen. Waarom zou één gemeente de rekening moeten betalen voor een oplossing waarvan uiteindelijk honderden gemeenten kunnen profiteren? Dan organiseren we de verkeerde prikkel. Het logische antwoord lijkt eenvoudig: laat meerdere gemeenten gezamenlijk investeren.
Maar uit gesprekken met gemeenten blijkt dat dit gemakkelijker gezegd is dan gedaan.
Gezamenlijke inkoop, verschillende begrotingscycli, aanbestedingsregels, bestuurlijke verantwoordelijkheden en besluitvormingsprocessen maken het organiseren van zo’n gezamenlijke investering buitengewoon ingewikkeld. En dus dreigt een bewezen kans op versnelling opnieuw vast te lopen in de manier waarop we onszelf hebben georganiseerd. Hoe wrang is het dat we de processen willen versnellen, maar dat onze eigen processen de versnelling tegenhouden?
Daarom ligt hier een kans en wat mij betreft ook een verantwoordelijkheid, voor de landelijke en provinciale overheid. Want snellere gebiedsontwikkeling is niet alleen in het belang van gemeenten. Ook provincies en het Rijk hebben een rechtstreeks belang bij snellere woningbouw, realisatie van maatschappelijke voorzieningen, verduurzaming, energietransitie en economische ontwikkeling. Waarom investeren we dan niet gezamenlijk in een landelijke digitale basis waarop iedere gemeente kan aansluiten? Een basis waarin generieke regels, controles, kennis en processen herbruikbaar zijn, terwijl gemeenten hun eigen lokale beleidsdoelstellingen en afwegingskaders kunnen toevoegen. Geen landelijke eenheidsworst. Wel een gezamenlijke digitale infrastructuur die ruimte biedt aan lokale autonomie. Eén keer ontwikkelen. Meervoudig gebruiken. Landelijk profiteren. Dát is pas versnelling.
Meer mensen aannemen is geen digitale transformatie
Wat mij daarnaast zorgen baart, is de manier waarop we proberen de toenemende werkdruk bij gemeenten op te lossen. Uit onderzoek naar de gemeentelijke bedrijfsvoering blijkt dat personele inzet en apparaatskosten de afgelopen jaren zijn gestegen, terwijl ICT-uitgaven als aandeel van de organisatiekosten vrijwel gelijk zijn gebleven. En dat terwijl de uitdagingen rondom digitalisering, datagedreven werken en automatisering alleen maar groter worden. We blijven dus investeren in uitvoeringscapaciteit, maar investeren onvoldoende mee in de fundamentele verandering van die uitvoering.
De reflex is begrijpelijk: er is meer werk, dus we hebben meer mensen nodig. Maar hoe lang houden we dat nog vol? Gemeenten kampen nu al met een tekort aan gekwalificeerd personeel. De komende jaren versterkt de uitstroom van ervaren medewerkers die met pensioen gaan dit probleem. De vergrijzing maakt het steeds moeilijker om de groeiende hoeveelheid werk met extra personeel op te vangen. Bovendien hebben veel gemeenten al moeite om hun begroting sluitend te krijgen. Extra personeel betekent structureel extra kosten. Kosten die jaarlijks terugkomen en daarmee de financiële ruimte voor vernieuwing verder beperken. Dat is in 2026 een zorgelijke beweging. Begrijp me niet verkeerd. Mensen blijven onmisbaar. Juist hun kennis, ervaring en beoordelingsvermogen zijn noodzakelijk om goede beslissingen te nemen. Maar moeten diezelfde professionals werkelijk hun kostbare tijd besteden aan het telkens opnieuw verzamelen van informatie, interpreteren van standaardregels en uitvoeren van terugkerende controles? Of kunnen we ze met moderne technologie juist veel effectiever inzetten?
Investeer daarom niet uitsluitend in meer capaciteit om hetzelfde werk te blijven doen. Investeer in het slimmer organiseren van dat werk. Investeer in digitalisering. In digitale transformatie. Investeer in de oplossingen van morgen, in plaats van de werkwijze van gisteren steeds verder uit te breiden.
Gebiedsontwikkeling versnellen van acht jaar naar drie of vier jaar?
Een gebiedsontwikkelingsproces duurt soms jaren voordat duidelijk is of een initiatief daadwerkelijk gerealiseerd mag en kan worden. Initiatiefnemers laten telkens opnieuw onderzoeken uitvoeren. Afdelingen beoordelen plannen na elkaar. Onduidelijkheden komen pas laat aan het licht en plannen gaan meerdere keren terug naar de tekentafel. Maar wat als we een belangrijk deel van die beoordelingen, controles en analyses vanaf het begin digitaal, integraal en waar mogelijk automatisch uitvoeren. Als we beleidsregels en doelstellingen digitaal toepasbaar maken. Als we gebruikmaken van een gezamenlijke kennisbasis, actuele ruimtelijke data en moderne Digital Twin- en kennistechnologie. Dan beschikken overheden, adviseurs en initiatiefnemers veel eerder over dezelfde informatie en inzichten. Niet uitsluitend door harder te werken, maar vooral door fundamenteel anders te werken.
Wat zou dat betekenen voor de woningbouw? Voor de investeringsbereidheid van ontwikkelaars? Voor de kosten van gebiedsontwikkeling? Voor het terugdringen van onzekerheden en faalkosten? En bovenal: voor de mensen die al jaren wachten op een betaalbare woning?
De maatschappelijke en economische waarde van zo’n versnelling zou enorm kunnen zijn. Natuurlijk lossen we met digitalisering niet alle problemen op. Netcongestie, stikstof, ruimtelijke schaarste en politieke belangen verdwijnen niet door technologie. Maar we kunnen wél veel sneller inzichtelijk maken waar die problemen zitten, wat hun impact is en welke handelingsperspectieven er bestaan. En daarmee voorkomen dat we kostbare jaren verliezen voordat we überhaupt weten waar we aan toe zijn.
De vraag is niet meer óf het kan, maar wie het lef heeft
Nederland heeft inmiddels voldoende visies, strategieën, beleidsagenda’s, samenwerkingsverbanden en innovatieprogramma’s. Samenwerking is absoluut noodzakelijk. Sterker nog, zonder samenwerking krijgen we deze verandering niet voor elkaar. Maar samenwerking is geen doel op zich. Samenwerking moet leiden tot resultaten. We moeten voorkomen dat we zoveel tijd besteden aan het organiseren van versnelling, dat we vergeten daadwerkelijk te versnellen.
De aanpak in Apeldoorn laat zien wat mogelijk is. De gesprekken binnen DMI laten zien dat er belangstelling en ambitie bestaan. De technologie is beschikbaar. En de maatschappelijke noodzaak is overduidelijk. Wat ontbreekt, is een gezamenlijke doorbraak van lokale innovatie naar landelijke toepassing. Daarom is mijn oproep aan gemeenten, provincies, ministeries en alle betrokken partijen helder:
“Stop met digitalisering uitsluitend te benaderen als een lokaal ICT-project. Zie het als een landelijke maatschappelijke investering in een fundamenteel betere manier van werken.”
Organiseer gezamenlijk opdrachtgeverschap. Maak middelen vrij voor opschaling. Creëer ruimte voor herbruikbare oplossingen. En zorg dat succesvolle innovaties niet beperkt blijven tot de gemeenten die toevallig de middelen en mogelijkheden hebben om voorop te lopen. Want wanneer iedere gemeente afzonderlijk het wiel blijft uitvinden, gaan we de noodzakelijke versnelling nooit realiseren. We moeten af van het idee dat innovatie pas waarde heeft wanneer iedere gemeente zelf een eigen oplossing heeft ontwikkeld. De echte waarde ontstaat juist wanneer we kennis, technologie en processen op grote schaal delen.
De versnelling zit in het meervoudig gebruik
En daarom sluit ik af met een aantal vragen die ik probeer te begrijpen. We zeggen allemaal dat er urgentie is. We zeggen allemaal dat woningbouw sneller moet. We zeggen allemaal dat digitalisering essentieel is. Maar wie is er nu écht bereid om die woorden om te zetten in daden? Wie durft bestaande werkwijzen ter discussie te stellen? Wie durft over bestuurlijke en organisatorische grenzen heen te kijken? Wie heeft het lef om te investeren in een gezamenlijke digitale toekomst?
Als we blijven doen wat we altijd deden, blijven we wachten zoals we altijd wachtten. Het is 2026. De technologie is er. De kennis is er. De eerste resultaten zijn er. Nu het lef nog.
IMAGEM I Beyond Digital Twins. Start building a Digital Reality
Meer informatie
Niels is Marktmanager Overheid bij IMAGEM. Hij helpt de overheid om continu slimmer en beter te werken en geeft zijn functie invulling door organisaties te ondersteunen bij het oplossen van hun vraagstukken. Wil je meer weten? Stuur Niels een e-mail of stuur een berichtje via ons contactformulier.
Niels van de Graaf
Marktmanager Overheid
